Stara Gradiška

Stara Gradiška to niewielka miejscowość w Posawinie, położona na lewym brzegu Sawy, dokładnie naprzeciwko bośniacko-hercegowińskiej Gradiški. Od Okučan dzieli ją 14 kilometrów, a od Nowej Gradiški 30 kilometrów, dlatego jej położenie określają granica, rzeka i historyczny szlak przez zachodnią Slawonię. Miejscowość rozwinęła się przy przeprawie przez Sawę: źródła średniowieczne wspominają ją w 1295 roku, natomiast twierdzę odnotowano w 1528 roku pod nazwą vadum Gradysche. Po wyzwoleniu spod panowania osmańskiego w 1691 roku Stara Gradiška stała się częścią Pogranicza Wojskowego i otrzymała nową twierdzę, a w 1776 roku wzniesiono barokowy kościół św. Michała. Najtrudniejszy rozdział lokalnej historii wiąże się z dawnym więzieniem w twierdzy, które podczas II wojny światowej stało się drugim co do wielkości obozem systemu Jasenovac. W Starej Gradišce więziono mężczyzn, kobiety i dzieci, a Wieża pozostała szczególnie silnym symbolem cierpienia kobiet i dzieci. Wizyta nie jest więc klasycznym zwiedzaniem zabytków, lecz spotkaniem z krajobrazem pogranicza i miejscem pamięci. Zachowane części kompleksu należy oglądać z godnością, bez wchodzenia do zamkniętych lub niebezpiecznych budynków.

Tożsamość Starej Gradiški wynika z położenia nad Sawą, wielowiekowej roli przejścia granicznego oraz pozostałości zespołu twierdzy. Na tym samym obszarze przeplatają się ślady antycznego Servitium, średniowiecznej posiadłości joannitów, osmańskiego Berbiru i twierdzy Pogranicza Wojskowego wzniesionej po 1691 roku. Od czasów austro-węgierskich twierdza służyła jako więzienie, a podczas II wojny światowej stała się częścią systemu obozów Jasenovac. Miejsce Pamięci Jasenovac podaje, że Stara Gradiška była drugim co do wielkości obozem tego systemu i miejscem uwięzienia kobiet oraz dzieci, dlatego Wieża ma szczególne znaczenie pamięci. W 2021 roku miejscowość liczyła 207 mieszkańców, więc dzisiejszy spokój nad Sawą wyraźnie kontrastuje z trudną historią zachowaną w murach.